Trước hết, về xử lý tài sản không giải trình được nguồn gốc, đại biểu cho biết đây là vấn đề lớn, từng được đặt ra với nhiều phương án từ năm 2018 (kể cả phương án đánh thuế), nhưng đến nay chưa đạt đồng thuận vì liên quan nhiều luật và quyền tài sản công dân. Ông thống nhất với định hướng lần sửa đổi này chỉ điều chỉnh những nội dung đã chín, rõ, và các nội dung có tính nguyên tắc, phạm vi rộng cần tiếp tục nghiên cứu kỹ. 

Về cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo quy định thẩm quyền của các cơ quan Đảng ngay trong luật để tránh chồng chéo thủ tục với cơ quan nhà nước, đồng thời thể chế hóa chủ trương của Đảng. Tuy nhiên, ông lưu ý nội dung liên quan quản lý, kiểm soát tài sản của đại biểu Quốc hội cần chuẩn xác theo phân cấp: theo nghị quyết mới của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (hiệu lực 01/7/2025), UBTVQH là cơ quan có thẩm quyền quản lý ĐBQH hoạt động chuyên trách ở trung ương, Ban Công tác đại biểu chỉ giúp UBTVQH. Vì vậy, cách diễn đạt giao trực tiếp cho Ban Công tác đại biểu “kiểm soát tài sản, thu nhập của người thuộc thẩm quyền quản lý của mình” là chưa đúng, cần sửa cho phù hợp. Với Văn phòng Quốc hội, ông ủng hộ giao kiểm soát tài sản của cán bộ, công chức (kể cả các vụ chuyên môn thuộc Ban Công tác đại biểu) để bảo đảm một đầu mối, tránh trùng lặp. 

Bàn về đối tượng kê khai tại doanh nghiệp nhà nước, đại biểu chỉ ra bất cập: luật hiện hành chủ yếu yêu cầu kê khai ở DNNN 100% vốn nhà nước, trong khi các doanh nghiệp nhà nước nắm cổ phần chi phối hoặc ≥50% lại không thuộc diện. Ông nêu ví dụ lĩnh vực ngân hàng: Agribank là 100% vốn nhà nước, còn Vietcombank, VietinBank, BIDV không được xem là DNNN theo nghĩa này; về lâu dài, khi cổ phần hóa mở rộng, phạm vi kê khai càng thu hẹp. Bên cạnh đó, cần cân nhắc trường hợp người nước ngoài tham gia quản trị, sở hữu tài sản ở nước ngoài: cơ chế kê khai và xử lý khi kê khai không trung thực phải khả thi và phù hợp pháp luật. 

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật - Tư pháp Nguyễn Mạnh Cường phát biểu dự thảo Luật Phòng, chống tham nhũng

Đối với phạm vi kê khai trong gia đình, dự thảo có xu hướng mở rộng sang bố mẹ, anh chị em ruột để thể chế hóa quy định của Đảng. Đại biểu cho rằng khó khả thi nếu chỉ nêu nguyên tắc: thực tế không thể buộc một người biết và kê khai tài sản của bố mẹ, anh chị em, dễ biến thành khẩu hiệu. Nếu mở rộng, cần quy định chi tiết về trách nhiệm, phương thức xác minh; có thể giao Chính phủ hướng dẫn để đảm bảo thực hiện được. 

Về danh mục tài sản phải kê khai, đại biểu đề nghị không cần bổ sung cụm “thuộc quyền sở hữu” bên cạnh các loại tài sản như quyền sử dụng đất, nhà ở, công trình xây dựng…; bởi khoản về nghĩa vụ kê khai đã xác định “tài sản của mình, của vợ/chồng, con chưa thành niên”, hàm ý thuộc sở hữu. Vấn đề phát sinh trong thực tiễn (nhà thuê, nhà mượn…) nên xử lý bằng hướng dẫn để thống nhất cách hiểu, tránh sửa luật không cần thiết. 

Về thẩm quyền ra quyết định xác minh tài sản, thu nhập, cơ quan soạn thảo đề xuất dùng khái niệm “người đại diện” đối với cơ quan Đảng vì hoạt động theo chế độ tập thể. Đại biểu không tán thành, cho rằng mọi cơ quan đều có “người đứng đầu” và hệ thống pháp luật đã quy định trách nhiệm người đứng đầu; do vậy nên giữ nguyên tắc “người đứng đầu cơ quan kiểm soát” ra quyết định xác minh để rõ trách nhiệm pháp lý.

Kết lại, đại biểu Nguyễn Mạnh Cường đề nghị hoàn thiện dự thảo theo hướng rõ thẩm quyền – thống nhất đầu mối – khả thi trong thực thi, từng bước mở rộng phạm vi kê khai, kiểm soát nhưng không hình thức, bảo đảm quyền tài sản hợp pháp của công dân, đồng thời nâng hiệu quả phòng, chống tham nhũng trong bối cảnh mới. 

Thanh Tuân